Portal Orzeczeń Sądu Rejonowego w Zwoleniu

UZASADNIENIE

Zgodnie z art. 505 ⁸ § 4 k.p.c. uzasadnienie wyroku ograniczone zostało do wyjaśnienia podstawy prawnej.

Powód (...) z siedzibą w T. (Estonia) domaga się zasądzenia na jego rzecz od pozwanego kwoty 2 214 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 24 grudnia 2021 r. do dnia zapłaty. Powód żądanie swe wywodzi z umowy najmu pojazdu zastępczego, który wynajęty został przez jego poprzednika prawnego pozwanemu na okres 22 dni przy stawce dobowej najmu wynoszącej 276,75 zł brutto. Powód wskazywał, że w przedmiotowej umowie pozwany złożył przyrzeczenie, że w przypadku braku pokrycia całości czynszu przez przyznane odszkodowanie od ubezpieczyciela OC sprawy, pokryje brakującą różnicę w czynszu. Łączny koszt najmu wyniósł sumę 6 088,50 zł i pokryty został przez ubezpieczyciela jedynie w części, bowiem nie została pokryta część należności w wysokości 2 214 zł. Strona powodowa wskazywała, że weszła w uprawnienia poprzednika prawnego w drodze przelewu w ramach sprzedaży wierzytelności (k. 3-13).

Pozwany M. F. podważa roszczenie wskazując, że jest ono niezasadne i domagając się oddalenia powództwa w całości. Pozwany podnosił, że dopiero z treści pozwu dowiedział się, że roszczenie związane jest z nierozliczoną kwotą najmu samochodu zastępczego. Wskazywał jednocześnie, że likwidację szkody z OC sprawy (obejmującą koszt najmu samochodu zastępczego na czas trwania naprawy jego samochodu) na podstawie odrębnych umów przeprowadzał bezkosztowo tj. całość odszkodowania otrzymała firma likwidująca szkodę i to ona zobowiązana była uiścić wszystkie związane ze szkodą koszty (k. 65-67, k. 75).

Strony niniejszego postępowania wnosiły o zasądzenie na ich rzecz kosztów procesu według norm przepisanych.

W ocenie sądu powództwo nie zasługuje na uwzględnienie i podlega oddaleniu. Sąd nie podziela argumentacji strony powodowej o istniejącym po stronie pozwanego obowiązku zapłaty kwoty żądanej w pozwie z tytułu zwrotu części wynagrodzenia za najem pojazdu zastępczego, do którego doszło w drodze zawartej umowy pomiędzy poprzednikiem powoda, a pozwanym.

Przechodząc do oceny prawnej dochodzonego żądania należy dokonać analizy umowy najmu pojazdu zastępczego z dnia 22 czerwca 2018 r. oraz umowy przelewu wierzytelności do inkasa z dnia 13 lipca 2018 r. Zapłatą za najem pojazdu, do której zobowiązany umową z dnia 22 czerwca 2018 r. był pozwany, była cesja na rzecz inkasenta przysługującej mu w stosunku do ubezpieczyciela oraz bezpośredniego sprawcy szkody należności, związanej z zaistniałą w czerwcu 2018 r. szkodą w jego majątku. Obejmowała ona roszczenie z tytułu szkody w postaci kosztu najmu pojazdu zastępczego.

Analizując zgromadzony materiał dowodowy należy dojść do przekonania w drodze wcześniejszych ustaleń pomiędzy stronami rozliczenie za korzystanie z pojazdu zastępczego miało nastąpić bezgotówkowo, na co wskazuje zarówno treść zeznań pozwanego (k. 102-102v poprzedzone jego informacyjnymi wyjaśnieniami – k. 75-75v), jak i treść protokołu zwrotu pojazdu (k. 21). Takie ustalenia zostały także poczynione podczas oddawania pojazdu pozwanego (B.) do naprawy, gdzie doszło do ustalenia i zapewnienia pozwanego o bezgotówkowym rozliczeniu całej szkody tj. naprawy pojazdu i najmu pojazdu zastępczego. W ocenie sądu nie wyjaśniono pozwanemu na czym polega powierniczy przelew wierzytelności, kim w takim stosunku prawnym jest inkasent oraz jaka jest jego rola w dochodzeniu należności z odszkodowania oraz należności wynikających z zawartej umowy przelewu wierzytelności do inkasa z dnia 13 lipca 2018 r. W ocenie sądu pozwany składając oświadczenie woli o zawarciu ww. umów działał ze świadomością, iż nie będzie ponosił z tego tytułu konsekwencji finansowych, a rozliczenie zostanie dokonane z wyłączeniem jego osoby między ubezpieczycielem, a wynajmującym. Pozwany wprawdzie zobowiązał się do zapłaty wynajmującemu pojazd kwotę czynszu wynikającą z ilości dni wykorzystanych na najem pomnożonej przez ustaloną stawkę najmu, ale nie miał świadomości, że na skutek zawartej umowy przelewu wierzytelności do inkasa w dniu zdania najmowanego pojazdu, miałby ponosić koszty w przypadku całkowitego, czy też częściowego braku obowiązku zapłaty przez ubezpieczyciela kwoty odszkodowania za ten najem. Zresztą sam pozwany wskazywał w swych zeznaniach (k. 102-102v poprzedzone jego informacyjnymi wyjaśnieniami – k. 75-75v), że intencją najmu pojazdu zastępczego było bezgotówkowe rozliczenie szkody. Z zeznań pozwanego wynikało bowiem, iż zależało mu tylko na takim rozliczeniu szkody i dlatego wynajął pojazd zaraz po oddaniu pojazdu do serwisu naprawczego. Tymczasem to bezkosztowe rozliczenie szkody nie szło w parze z treścią zapisów zawartych w umowie najmu pojazdu zastępczego z dnia 22 czerwca 2018 r. Z jednej strony umowa wskazywała na możliwość rozliczenia jej kosztów bezgotówkowo, po spełnieniu określonych warunków, tj. dostarczeniu dokumentów m.in. potwierdzających zasadność korzystania z najmu pojazdu oraz podpisaniu z inkasentem umowy przelewu wierzytelności do inkasa (pkt 7.1 umowy z dnia 22 czerwca 2018 r.). Z drugiej zaś przewidziano, że w przypadku rozliczenia bezgotówkowego korzystający zobowiązany jest zapłacić kwotę wykraczającą poza przysługującą mu wierzytelność względem podmiotu odpowiedzialnego za szkodę (pkt 7.3 umowy najmu). Takie zapisy umowy, stoją w sprzeczności z tym czego oczekiwał i na co zgadzał się pozwany. Wynajmujący, profesjonalista w swej dziedzinie, zapewne świadomy był tych sprzeczności, a mimo to pozwanemu oferta musiała być przedstawiona jako całkowicie bezkosztowa, bo jak wskazuje zgormadzony materiał dowodowy w postaci zeznań M. F., tylko taka oferta go interesowała i tylko na taką się zgadzał.

Sąd miał ponadto na względzie, wątpliwości dotyczące sformułowania zapisów umowy przelewu wierzytelności do inkasa, mocą której odroczono termin płatności należności z tytułu wynajmu pojazdu zastępczego (§ 3), uniemożliwiając skuteczne skorzystanie przez pozwanego z zarzutu przedawnienia. Nadto, w powyższej umowie przewidziano, że w przypadku oddalenia powództwa w całości, czy też częściowo, wytoczonego ubezpieczycielowi przez inkasenta cedent czyli pozwany będzie musiał pokryć dodatkowo wynagrodzenie oraz zwrot wydatków inkasenta w wysokości wskazanej w umowie (§ 3 ust. 2 zdanie ostatnie w zw. z § 2 ust. 3). Powyższe prowadzi do wniosku, iż umowa najmu z dnia 22 czerwca 2018 r. w zakresie pkt 7.1 do 7.3 została sformułowana w sposób skrajnie niekorzystny dla pozwanego, przy jednoczesnym zagwarantowaniu wynajmującemu oraz inkasentowi pełni zabezpieczenia ich praw. Taki stosunek zobowiązaniowy kształtuje prawa i obowiązki pozwanego jako konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego prawa. Taka ocena stanu faktycznego uprawniała do zakwalifikowania zacytowanych zapisów umowy z najmu oraz umowy z dnia 13 lipca 2018 r. we wskazanym przez sąd zakresie jako abuzywnych.

Sąd w sprawach, których przedmiotem są skutki prawne określonych postanowień zawartej umowy dokonuje oceny tych postanowień, a także postanowień samych wzorców umów, co do ich zgodności z prawem. W niniejszym postępowaniu niezbędne było więc ustalenie, czy wszystkie unormowania zawarte w umowie z dnia 22 czerwca 2018 r. oraz z dnia 13 lipca 2018 r. były wiążące dla jej stron. I tak w toczącym się postępowaniu wątpliwości sądu wzbudziły zapisy umowne, które umożliwiały poprzednikowi powoda w zasadzie bez ponoszenia żadnego ryzyka pokrywać wszelkie koszty najmu przez najemcę w sytuacji niekorzystnego rozstrzygnięcia w postępowaniu między wynajmującym, ubezpieczycielem.

Zgodnie z art. 385 ¹ § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Klauzulę generalną zawartą w art. 385 ¹ k.c. uzupełnia przykładowa lista „niedozwolonych postanowień umownych” zamieszczona w art. 385 ³ k.c. Obejmuje ona najczęściej spotykane w praktyce klauzule, które uznawane są za sprzeczne z dobrymi obyczajami i zarazem rażąco naruszające interesy konsumenta. W zasadzie zatem brzmienie komentowanego przepisu nakazuje sądowi najpierw dokonać oceny przez pryzmat kryteriów przewidzianych w art. 385 ¹ k.c., a dopiero potem, jeśli sąd będzie miał wątpliwości, sięgnąć do art. 385 ³ k.c. Nie jest więc uzasadniony pogląd, że incydentalna kontrola treści postanowień umownych powinna odbywać się w pierwszej kolejności przez odwołanie do normy prawnej zawartej w art. 385 ³ k.c., jako szczegółowej względem normy wyrażonej w klauzuli generalnej, a dopiero później nastąpić ma sprawdzenie, czy w świetle postanowienia art. 385 ¹ § 1 k.c. istnieją okoliczności usprawiedliwiające zastosowanie ocenianej klauzuli w konkretnym stosunku prawnym. Dopiero wątpliwość zrodzona przy ocenie na podstawie art. 385 ¹ k.c., dokonywanej w sposób określony w art. 385 ² k.c., pozwala zastosować normę interpretacyjną z przepisu art. 385 ³ k.c., co w konsekwencji oznacza uznanie badanego postanowienia za niedozwolone.

Wskazać należy, że wspólną cechą klauzul z art. 385 ³ k.c. jest nierównomierne rozłożenie praw, obowiązków i ryzyka między stronami, prowadzące do zachwiania równowagi kontraktowej. Niemniej jednak jak wskazały powyższe argumenty w pierwszej kolejności należy zastosować art. 385 ¹ k.c. do oceny zastosowanych postanowień umowy odnoszących się do poniesienia kosztów najmu przez najemcę w przypadku niekorzystnych rozstrzygnięć pomiędzy ubezpieczycielem, a firmą wynajmującą pojazd zastępczy, jako sprzecznych z dobrymi obyczajami i rażąco naruszającej interesy konsumenta. Dopiero w przypadku wątpliwości będzie można zastosować art. 385 ³ k.c. Klauzule wymienione w przepisie art. 385 ³ k.c. nie będą mogły zostać uznane za niedozwolone postanowienia umowne w szczególności wówczas, gdy dotyczyły jednoznacznie określonych głównych świadczeń stron, bądź też gdy analiza treści umowy i wzorca oraz kontekstu sytuacyjnego wskazują, że postanowienia te nie naruszają równowagi kontraktowej. Chodzi tu o takie klauzule, które jedną ze stron (konsumenta), z góry, w oderwaniu od konkretnych okoliczności, stawiają w gorszym (trudniejszym) położeniu niż stronę posługującą się wzorcem.

Ustawodawca wskazał w art. 385 ¹ § 3 k.c., że nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Jednocześnie stosownie do art. 385 ¹ § 4 k.c. ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Oznacza to, że w znacznej liczbie przypadków ciężar dowodu będzie spoczywał na przedsiębiorcy świadczącemu dane usługi.

W rozpoznawanym powództwie bezsporne jest, że umowa została zawarta z konsumentem. Pod pojęciem konsumenta kodeks cywilny w art. 22 ¹ rozumie osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Zawarta pomiędzy stronami umowa nie była związana z działalnością zawodową ani gospodarczą pozwanego. Poza sporem pozostaje również to, że postanowienia umowy nie zostały uzgodnione indywidualnie z pozwanym, bowiem stanowiły wzorzec umowy zaproponowany przez usługodawcę przed zawarciem umowy. Aby móc stwierdzić, czy dane postanowienie umowne stosowane we wzorcu umownym stanowi postanowienie niedozwolone niezbędne jest dokonanie analizy spełnienia łącznie przesłanek przewidzianych w art. 385 ¹ § 1 k.c. Przesłanki „sprzeczności z dobrymi obyczajami” i „rażącego naruszenia interesów konsumenta” muszą być spełnione łącznie, co jednoznacznie wynika z treści przepisu (por. wyrok Sądu Najwyższego z 29.8.2013 r., I CSK 660/12, LEX nr 1408133; wyr. SA w Warszawie z 26.4.2013 r., VI ACA 1571/12, LEX nr 1339417). Pojęcie dobrych obyczajów należy interpretować przez pryzmat uczciwości, lojalności i poszanowania drugiej strony umowy. O rażącym naruszeniu interesów konsumenta można mówić w sytuacji nieusprawiedliwionej dysproporcji praw i obowiązków na jego niekorzyść w określonym stosunku zobowiązaniowym, natomiast działanie wbrew dobrym obyczajom będzie miało miejsce wtedy, gdy w zakresie kształtowania treści stosunku obligacyjnego partner konsumenta tworzy takie klauzule umowne, które godzą w równowagę kontraktową stosunku (por.: wyrok Sądu Najwyższego z 13 lipca 2005 r., I CK 832/04, Pr. Bankowe 2006/3/8, Biul. SN 2005/11/13, Lex nr 159111, wyrok Sądu Najwyższego z 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, Biul. SN 2006/5/12, Wokanda 2006/7-8/18, Lex nr 179741). Ocena rzetelności określonego postanowienia umowy wymaga zatem rozważenia indywidualnego rozkładu obciążeń, kosztów i ryzyka, jakie wiąże się z przyjętymi rozwiązaniami oraz zbadania jak wyglądałyby prawa lub obowiązki konsumenta w sytuacji, w której postanowienie to nie zostałoby zastrzeżone.

W ocenie sądu stwierdzić należało, iż w/w postanowienia umowy najmu pojazdu zastępczego oraz umowy przelewu wierzytelności do inkasa spełniają kryterium rażącego naruszenia interesów konsumenta – pozwanego i sprzeczności z dobrymi obyczajami. Wynajmujący zagwarantował bowiem sobie poprzez zapisy umowy właściwie możliwość dochodzenia od pozwanego (działającego jako konsument) pełnego i niczym nieograniczonego prawa do otrzymania ceny zapłaty za udostępnienie pojazdu, podczas gdy konsument nie miał wpływu na czas naprawy, ani na postępowanie inicjowane przez wynajmującego wobec ubezpieczyciela w zakresie dochodzonej wierzytelności z tytułu najmu pojazdu zastępczego. Nadto podczas zawierania przedmiotowej umowy wzbudzone zostało w pozwanym przekonanie o rzeczywiście bezkosztowym rozliczeniu za korzystanie z pojazdu zastępczego. Spełnienie pozostałych przesłanek objętych normą (...) § 1 k.c. nie budziło żadnych wątpliwości, albowiem nie było sporu, iż pozwany miał status konsumenta, przywołane wyżej postanowienia umowy najmu nie były z nim indywidualnie uzgodnione, nie dotyczyły też świadczeń głównych stron - nie było więc żadnych przeszkód aby postanowienia te zostały poddane ocenie pod katem zawartych w umowie najmu pojazdu zastępczego klauzul abuzywnych. Jakkolwiek do takiego roszczenia istnieją umowne podstawy, to w realiach zawarcia tej umowy dochodzenie go byłoby sprzeczne z zasadami uczciwego obrotu i tym samym z zasadami współżycia społecznego.

W ocenie sądu, nie można w tym zakresie opierać się wyłącznie na twierdzeniach powoda i samym zapisie umownym. Dlatego za niedopuszczalną należy uznać sytuację, w której jedna ze stron wykorzystując swoją pozycję profesjonalisty, kształtuje wzorzec umowny w ten sposób, że wprowadza do niego konstrukcję prawną prowadzącą do pokrzywdzenia drugiej strony – konsumenta, poprzez jego obciążenie wszelkimi kosztami wynikłymi z umowy najmu pojazdu zastępczego, które nie znalazły pokrycia w roszczeniu wynajmującego pojazd do ubezpieczyciela. Na gruncie niniejszej sprawy z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia. W ocenie sądu postanowienia przedmiotowej umowy zawierają narzucone arbitralnie przez poprzednika prawnego postanowienia wskazywane powyżej i tym samym naruszają interesy pozwanego, jako konsumenta oraz kształtują jego prawa w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, godząc w równowagę kontraktową tego stosunku, stanowiąc klauzule niedozwolone.

Ukształtowanie stosunku obligacyjnego w taki sposób, że jego treść lub cel pozostają w sprzeczności z ustawą, zasadami współżycia społecznego lub właściwością (naturą) zobowiązania, wywołuje skutki określone ogólnymi regułami o dokonywaniu czynności prawnych, ujętymi w przepisie art. 58 k.c. Przekroczenie granic swobody umów oznacza więc nieważność całej umowy, jako sprzecznej z ustawą, a jeżeli przekroczenie zakresu kompetencji podmiotu dotyczyło tylko części umowy, wówczas czynność jest ważna w pozostałej części, chyba że bez postanowień dotkniętych nieważnością umowa nie zostałaby dokonana (art. 58 § 3 k.c.). Zgodnie z art. 58 § 1 k.c., jeżeli istnieje przepis przewidujący inny skutek, niż nieważność czynności prawnej, wówczas umowa zawarta z naruszeniem kompetencji w zakresie swobodnego kształtowania treści zobowiązania będzie skuteczna, ze skutkiem określonym owym przepisem szczególnym. W sytuacji, gdy tak, jak na gruncie niniejszej sprawy, przy formułowaniu klauzul umownych strony przekroczyły granice swobody umów wyznaczone przez zasady współżycia społecznego, w szczególności zasady słuszności kontraktowej (art. 353 ¹ k.c.), a jednocześnie owe klauzule należy uznać za niedozwolone postanowienia umowne (art. 385 ¹ k.c.), zastosowanie winien znaleźć art. 385 ¹ § 2 k.c. - jako szczególny wobec art. 58 k.c. – co oznacza, że strony wiąże umowa w pozostałym zakresie.

W tym stanie rzeczy przyjąć należało, iż przedmiotowe postanowienia nie mogły być skuteczną podstawą żądania zgłoszonego w niniejszej sprawie przeciwko konsumentowi, co przemawiało za oddaleniem powództwa, o czym sąd orzekł jak w punkcie I (pierwszym) wyroku.

O kosztach procesu sąd orzekł na podstawie art. 98 k.p.c. i uznał je jako bezzasadne wobec oddalenia powództwa w całości i na tej podstawie orzekł jak w punkcie II (drugim) wyroku.

Marginalnie zaznaczenia jeszcze wymaga, że już po wydaniu wyroku w przedmiotowej sprawie, tj. w dniu 30 grudnia 2024 r. wpłynęły skany (zapisane na płycie CD) akt postępowania Sądu Okręgowego w Warszawie XXVI Wydziału Gospodarczego o sygn. XX VI GC 59/20, w którym to postępowaniu poprzednik prawny powoda w niniejszej sprawie tj. (...) sp. z o.o. w W. skierował roszczenie przeciwko ubezpieczycielowi (...) Towarzystwo (...) S.A. w W. m.in. dotyczące wierzytelności z tytułu najmu pojazdu zastępczego wynikający z umowy, będącej przedmiotem niniejszego postępowania tj. o kwotę 2 214 zł (k. 110 koperta). Ze skanów tych akt wynika, że sprawa ta nie jest zakończona i jest na etapie dowodowym. Okoliczność ta, z uwagi na wpływ tych dokumentów po wydaniu wyroku, nie mogła być przedmiotem dowodu, ale dodatkowo wskazuje, na wątpliwość legitymacji czynnej po stronie powoda, skoro dochodzona wierzytelność jest przedmiotem innego postępowania.

Sędzia Robert Tomikowski